#65 - Thượng tôn sự thật
Niềm tin của một người làm sản phẩm
Trong quá trình giảng dạy Breaking into Product Management, một trong những tôn chỉ mà khóa học tuân theo, cũng như thứ tụi mình muốn truyền đạt cho học viên, chính là nguyên tắc "thượng tôn sự thật."
Là người làm sản phẩm, chúng ta muốn tìm ra một vấn đề có thật, để làm ra một thứ có giá trị thật, nhưng công cuộc mưu cầu sự thật lại thường đi ngược với bản năng tự nhiên. Điều này có thể thấy dễ dàng: khi một thứ gì đó gần giống như sự thật xuất hiện, chúng ta dễ vồ lấy và cho rằng đó chính là sự thật. Ví dụ, không dưới mười lần mình thấy học viên tụi mình gật đầu lia lịa khi người dùng nói một câu gì đó như kiểu "Nếu có một giải pháp để nhắc nhở em ăn uống healthy thì em chắc chắn sẽ xài." trong khi 99.99% là điều đó sẽ không xảy ra.
Chắc hẳn không ai phản đối nó là quan trọng, nhưng tại sao thượng tôn sự thật lại khó đến vậy? Vấn đề có lẽ không chỉ nằm ở việc suy nghĩ và phản biện tốn nhiều công sức hơn việc chấp nhận những gì được bày ra trước mắt. Đôi khi, chấp nhận sự thật đồng nghĩa với việc chống lại chính những thứ chúng ta đã từng tin: một giả thuyết đã theo đuổi nhiều tuần, một giải pháp đã bỏ công xây dựng, một câu chuyện đẹp về sản phẩm của mình, hay đơn giản là cảm giác rằng mình đang đúng. Càng đầu tư nhiều vào một niềm tin, cái giá để thừa nhận rằng thực tại có thể khác đi càng lớn.
Vì thế, "thượng tôn sự thật" đối với mình không đơn thuần là cố gắng thu thập thêm dữ liệu hay giữ một thái độ khách quan. Nó còn là việc học cách trao cho thực tại quyền phủ quyết những gì mình muốn tin, kể cả khi mình phải từ bỏ một thứ đã trở nên quan trọng. Nó có một ý nghĩa không hề nhỏ trong công cuộc làm sản phẩm của mình, nên hôm nay mình muốn viết về nó.
Bài viết này mình muốn thử nhìn "thượng tôn sự thật" từ một vài góc độ tương đối không phổ biến (mình nghĩ vậy). Hy vọng rằng qua đó, chúng ta có thể hiểu rõ hơn vì sao sự thật lại là thứ người làm sản phẩm nên đặt ở một vị trí cao gần như tuyệt đối.
Ba nội dung chính:
- Ai cũng tôn thờ một vị thần nào đó.
- Thượng tôn sự thật với mình là như thế nào.
- Điều gì xảy ra khi mình thượng tôn sự thật.
Ai cũng tôn thờ một vị thần nào đó
Trước khi nói về việc thượng tôn sự thật, tại sao cần phải thượng tôn hay tôn thờ bất kỳ thứ gì?
American Gods của Neil Gaiman đặt ra một tiền đề thú vị: thần linh sống sót vì con người vẫn còn tin vào họ - và niềm tin ấy không tồn tại dưới dạng một mệnh đề trong đầu, mà được thể hiện và củng cố qua sự chú tâm, nghi thức, ký ức và sự hy sinh. Những vị thần cũ (Old Gods) trong truyện - gắn với chiến tranh, câu chuyện, cái chết, mùa màng - mất dần sức mạnh không phải do họ bị chứng minh là sai hay không khoa học, mà vì con người ngừng dành sự chú tâm cho những khái niệm mà họ đại diện. Sự chú tâm của nhân loại thay vò đó bị chuyển sang những vị thần mới (New Gods): công nghệ, truyền thông, mạng lưới thông tin.
Truyền thống Kitô giáo về các giờ kinh nguyện (Liturgy of the Hours) là một minh họa rõ nét: đời sống tu viện tổ chức quanh những thời điểm cầu nguyện cố định - chuông vang lên, công việc dừng lại, sự chú ý quay về Thiên Chúa. Tuy nhiên, bạn không cần phải theo đạo để thấy được sự tương đồng, mà chỉ cần thay đối tượng tập trung bằng smartphone, thì sẽ nhận ra cấu trúc giữa gần như y hệt: ta thức dậy, và sự chú tâm hướng về chiếc điện thoại hay đúng hơn là mạng xã hội, tiếng chuông notification từ vô số ứng dụng trong ngày lại lôi kéo sự chú tâm ngay cả khi đang làm việc khác, và thường ai cũng một lần nữa lướt điện thoại trước khi ngủ. Dù không để ý, nhưng rất nhiều người đang tôn thờ vị thần "mạng xã hội" lúc nào mà không hay.
Con người tạo ra các vị thần bằng cách gán cho sự vật hiện tượng ý nghĩa thiêng liêng, và rồi chính những vị thần do chúng ta tạo ra lại bắt đầu định hình ngược lại con người chúng ta. Chúng ta không tuyên bố niềm tin của mình bằng lời ("tôi tin vào X"), mà thể hiện nó qua nơi ta đặt sự chú tâm, những nghi thức ta lặp lại, và những gì ta sẵn sàng hy sinh cho nó. Bạn không tôn thờ chuyện làm sản phẩm bằng cách nói bạn là tín đồ, mà thông qua cách bạn làm sản phẩm hằng ngày, những đêm trằn trọc và những buổi "combat" để đưa ra một quyết định. Sự tận tâm của bạn chính là minh chứng cho niềm tin của bạn.
Nếu đời sống tu viện chủ động tổ chức sự chú ý quanh Thiên Chúa, thì mạng xã hội hay điện thoại thông minh âm thầm tổ chức sự chú ý của chúng ta quanh tin tức, địa vị, giải trí và sự công nhận từ người khác - và dần dần, nó không chỉ quyết định ta nhìn vào đâu, mà cả điều gì đáng chú ý, ai đáng ngưỡng mộ, một cuộc sống đáng mong muốn trông như thế nào. Điểm khác biệt duy nhất là chúng ta chủ động đưa sự chú ý về một đối tượng nào đó, hay là sự chú ý bị lôi kéo một cách ép buộc.
Theo David Foster Wallace, ai cũng đang tôn thờ một vị thần nào đó - dù có ý thức về điều đó hay không - thông qua chính sự chú tâm, nghi thức và hy sinh mà ta dành cho nó. Câu hỏi quan trọng hơn là: bạn có biết bạn đang tôn thờ vị thần nào không?