#57 - Ảo ảnh và tro tàn

Chúc mọi người có một cái Tết Bính Ngọ tràn đầy hạnh phúc. Năm nay mình mở đầu bằng một bài viết về những thứ chúng ta có thể đang đánh mất mà không nhận ra.

"Ảo ảnh và tro tàn" là tên một bộ tiểu thuyết Nhật Bản với mô típ chuyển sinh dị giới. Cho những ai chưa biết, những tác phẩm thuộc mô típ này thường kể về một học sinh trung học hoặc nhân viên văn phòng sống một cuộc đời không có gì đặc biệt vô tình gặp phải tai nạn chết người. Sau đó họ được chúa trời hoặc một vị nữ thần chuyển sinh qua thế giới mới - một thế giới của phép thuật, đao kiếm, quái vật và chiến tranh. Họ sẽ xây dựng tổ đội, đi làm nhiệm vụ, thăng cấp, đánh bại ma vương và trở thành vị cứu tinh của một vương quốc nào đó. Nói cách khác, đó là câu chuyện về những con người bình thường được ban tặng cơ hội thứ hai trong thế giới mới - nơi mà mọi chuyện được sắp đặt để họ trở thành anh hùng.

Tuy nhiên, trong "Ảo ảnh và tro tàn", một trong những diễn biến đầu tiên sau khi thành lập nhóm, đó là nhân vật chính mất đi người đồng đội của mình khi chiến đấu với goblin - một loài quỷ mà trong những tác phẩm isekai khác được cho là yếu ớt nhất. Nếu đây là một câu chuyện isekai tiêu biểu - ví dụ như "Lần tôi chuyển sinh thành một con Slime" - nhân vật chính có được sức mạnh áp đảo dường như ngay lập tức, và họ sẽ tiêu diệt goblin một cách dễ dàng. Thậm chí, họ còn sở hữu một năng lực huyền bí nào đó vượt trội hẳn so với những nhân vật khác, khiến cho các con quái vật huyền thoại trong thế giới đó cũng phải chịu thua.

Lần đầu tiên đọc "Ảo ảnh và tro tàn", mình cảm thấy mạch truyện hơi chậm vì không có tình tiết cao trào nào ngay cả. Sau khi được chuyển sinh qua thế giới mới, tổ đội của nhân vật chính yếu ớt đến nỗi phải chật vật đánh goblin kiếm sống qua ngày. Khi họ tiêu diệt được những con goblin đầu tiên, họ trở nên lơ là trong phút chốc, và sai lầm đó đã tước đi sinh mạng của đội trưởng. Phản ứng của mình lúc đó kiểu kiểu "Holy shit!" - quá bất ngờ và khác so với những gì mình biết về thể loại này. Nhưng vài giây ngay sau đó, mình lại nghĩ "Đó chính xác là những gì sẽ xảy ra nếu mình đột nhiên bị ném qua một thế giới đầy quái vật." Nhìn nhận một cách thực tế, thì đánh nhau với một đám quái vật hung hãng mà còn có tri giác rất đáng sợ và cực khổ.

Chỉ cần một sai lầm nhỏ là quá đủ để trả giả bằng tính mạng, và đó chính xác là diễn biến đã xảy ra. Trong thế giới này, những người đã mất khi ra chiến trận bắt buộc phải được hỏa thiêu để họ không bị dính lời nguyền và trở lại làm xác sống. Bởi vậy nên mỗi khi có ai đó hy sinh, thứ còn lại của họ sau cùng chỉ là cát bụi.

Trong các chương sau, độc giả chứng kiến sự mất mát tiếp diễn khi các nhân vật nhận ra sai lầm của mình, chẳng hạn như việc họ đã để tu sĩ ở một vị trí tấn công, thay vì phải bảo vệ vai trò đó rất chặt chẽ, hoặc việc sử dụng phép healing mọi lúc có thể cho đồng đội mỗi khi họ bị thương nhẹ, để rồi đến lúc tính mạng của họ bị nguy cấp thì hết mana. Những sai lầm đó đều trả cái giá rất đắt.

"Ảo ảnh và tro tàn" là một phản đề cho mô típ isekai. Câu chuyện đập tan đi ảo ảnh rằng bạn sẽ trở đột ngột nên giỏi hơn, mạnh hơn, tốt hơn theo một cách kì diệu nào đó. Thực tế tàn nhẫn đó là, nếu bạn không đủ khả năng trong thế giới cũ, thì bạn ở thế giới mới vẫn sẽ yếu ớt như vậy. Không có phép hồi sinh, không có sự can thiệp từ thần linh, và sai lầm phải trả bằng cả mạng sống.

Nếu mình phải đoán ẩn ý trong tên của tác phẩm, thì có lẽ tác giả đang muốn nói rằng: cái giá của ảo ảnh chính là tro tàn.

Mình kể câu chuyện này vì nó nhắc mình về một thứ đang xảy ra ngay trong thế giới thật. Ngày nay, chẳng phải chúng ta đột nhiên được ban tặng một thứ rất gần với phép thuật hay sao? Từ ChatGPT, Claude, Gemini đến DeepSeek, các công nghệ AI phát triển một cách vượt bậc chỉ trong một vài năm đổ lại - tiên tiến đến nỗi không phân biệt được chúng với phép thuật.

Cũng giống như trong mô típ isekai, ảo ảnh đầu tiên mà nhiều người mắc phải khi cầm trên tay "phép thuật" mang tên AI, đó là tin rằng công cụ mới sẽ biến họ thành một phiên bản hoàn toàn khác. Một người chưa bao giờ nói chuyện với người dùng bỗng nghĩ rằng ChatGPT sẽ giúp họ làm ra sản phẩm thành công. Một người chưa từng phân tích dữ liệu bỗng tin rằng AI sẽ đưa cho họ được insights chiến lược thay đổi cuộc chơi. Điều đó giống như ảo ảnh về việc được chuyển sang thế giới mới, được trao vũ khí mới, và tin rằng chỉ cần thế là đủ để trở nên mạnh mẽ.

Nhưng thế giới chúng ta đang sống gần với "Ảo ảnh và tro tàn" hơn bạn nghĩ, bởi phép thuật không thay thế được năng lực nền tảng. Các nhân vật trong truyện vẫn có thể học phép, vẫn có thể mua vũ khí, vẫn có thể nhận nhiệm vụ - tất cả những thứ đó đều có sẵn cho họ. Nhưng nếu họ không biết cách phối hợp đội hình, không biết khi nào nên rút lui, không có bản năng sinh tồn được tôi luyện qua kinh nghiệm thực chiến, thì phép thuật chỉ là một lớp sơn mỏng phủ lên sự yếu kém bên trong.

Vậy cụ thể thì chúng ta đang mất gì khi phủ lên mình lớp sơn đó?

• Mỗi lần bạn hỏi AI mà không tự đưa ra một dự đoán của riêng mình trước đó, bạn đang đánh mất một cơ hội học tập. Nhiều nghiên cứu trong khoa học nhận thức cho thấy não bộ con người học thông qua "prediction error" - sự chênh lệch giữa điều ta dự đoán và điều thực sự xảy ra. Chính khoảnh khắc "à, mình đoán sai rồi" mới là lúc mental model của ta được cập nhật. Nếu bạn không đưa ra dự đoán, bạn không tạo ra khả năng sai. Và nếu không có sai lệch giữa kỳ vọng và thực tế, não bộ cũng không có gì để điều chỉnh.
• Mỗi lần bạn kêu AI vibe-code ra một phần mềm mà không dành thời gian suy nghĩ về concepts, trade-offs hay use cases, bạn đánh mất một cơ hội rèn giũa taste làm sản phẩm của mình. Bạn sẽ không thể đánh giá được output của AI có phù hợp với các chiều không gian của vấn đề hay không, cũng như thay đổi một khía cạnh của hình thái sẽ ảnh hưởng đến khía cạnh khác như thế nào, nếu bạn không xây dựng những mental model đó ở trong đầu.
• Mỗi lần bạn nhờ AI viết cho mình mà không tự vật lộn với chủ đề trước đó, bạn đánh mất cơ hội sáng tạo. Chữ viết và ngôn ngữ giúp thực thể hóa suy nghĩ, từ đó chúng ta có thể thao túng và tổng hợp chúng lại thành các quan điểm mới. Thiếu đi sự tham gia chủ động của con người, câu từ mất đi công năng và ý nghĩa của nó. Kết quả là những bài viết dài nghìn chữ nhưng lại không có một góc nhìn mới nào.

Với những gì chúng ta biết hôm nay, các năng lực nền tảng trên vẫn là lợi thế cạnh tranh thật sự cho người làm sản phẩm. Nhưng chúng đang bị thui chột đi mỗi khi chúng ta outsource thinking cho AI, tin vào sự thần kỳ của nó trong tất cả mọi thứ.