#57 - Ảo ảnh và tro tàn

Chúc mọi người có một cái Tết Bính Ngọ tràn đầy hạnh phúc. Năm nay mình mở đầu bằng một bài viết về những thứ chúng ta có thể đang đánh mất mà không nhận ra.

"Ảo ảnh và tro tàn" là tên một bộ tiểu thuyết Nhật Bản với mô típ chuyển sinh dị giới. Cho những ai chưa biết, những tác phẩm thuộc mô típ này thường kể về một học sinh trung học hoặc nhân viên văn phòng sống một cuộc đời không có gì đặc biệt vô tình gặp phải tai nạn chết người. Sau đó họ được chúa trời hoặc một vị nữ thần chuyển sinh qua thế giới mới - một thế giới của phép thuật, đao kiếm, quái vật và chiến tranh. Họ sẽ xây dựng tổ đội, đi làm nhiệm vụ, thăng cấp, đánh bại ma vương và trở thành vị cứu tinh của một vương quốc nào đó. Nói cách khác, đó là câu chuyện về những con người bình thường được ban tặng cơ hội thứ hai trong thế giới mới - nơi mà mọi chuyện được sắp đặt để họ trở thành anh hùng.

Tuy nhiên, trong "Ảo ảnh và tro tàn", một trong những diễn biến đầu tiên sau khi thành lập nhóm, đó là nhân vật chính mất đi người đồng đội của mình khi chiến đấu với goblin - một loài quỷ mà trong những tác phẩm isekai khác được cho là yếu ớt nhất. Nếu đây là một câu chuyện isekai tiêu biểu - ví dụ như "Lần tôi chuyển sinh thành một con Slime" - nhân vật chính có được sức mạnh áp đảo dường như ngay lập tức, và họ sẽ tiêu diệt goblin một cách dễ dàng. Thậm chí, họ còn sở hữu một năng lực huyền bí nào đó vượt trội hẳn so với những nhân vật khác, khiến cho các con quái vật huyền thoại trong thế giới đó cũng phải chịu thua.

Lần đầu tiên đọc "Ảo ảnh và tro tàn", mình cảm thấy mạch truyện hơi chậm vì không có tình tiết cao trào nào ngay cả. Sau khi được chuyển sinh qua thế giới mới, tổ đội của nhân vật chính yếu ớt đến nỗi phải chật vật đánh goblin kiếm sống qua ngày. Khi họ tiêu diệt được những con goblin đầu tiên, họ trở nên lơ là trong phút chốc, và sai lầm đó đã tước đi sinh mạng của đội trưởng. Phản ứng của mình lúc đó kiểu kiểu "Holy shit!" - quá bất ngờ và khác so với những gì mình biết về thể loại này. Nhưng vài giây ngay sau đó, mình lại nghĩ "Đó chính xác là những gì sẽ xảy ra nếu một nhóm người bị ném qua một thế giới mới đầy quái vật." Nhìn nhận một cách thực tế, thì khả năng cao mình sẽ phải rất cực khổ nếu phải đánh nhau với một con quái vật hung hãng mà còn có tri giác.

Chỉ cần một sai lầm nhỏ là quá đủ để trả giả bằng tính mạng, và đó chính xác là diễn biến đã xảy ra trong mạch truyện. Trong thế giới này, những người đã mất khi ra chiến trận bắt buộc phải được hỏa thiêu, để họ không bị dính lời nguyền và trở lại làm xác sống. Bởi vậy nên mỗi khi có ai đó hy sinh, thứ còn lại của họ sau cùng chỉ là cát bụi. Trong các chương sau, độc giả chứng kiến sự mất mát tiếp diễn khi các nhân vật nhận ra sai lầm của mình, chẳng hạn như việc họ đã để tu sĩ ở một vị trí tấn công, thay vì phải bảo vệ vai trò đó rất chặt chẽ.

"Ảo ảnh và tro tàn" là một phản đề cho mô típ isekai. Câu chuyện đập tan đi ảo ảnh rằng bạn sẽ trở đột ngột nên giỏi hơn, mạnh hơn, tốt hơn theo một cách kì diệu nào đó. Thực tế tàn nhẫn đó là, nếu bạn không đủ khả năng trong thế giới cũ, thì bạn ở thế giới mới vẫn sẽ yếu ớt như vậy. Không có phép hồi sinh, không có sự can thiệp từ thần linh, và sai lầm phải trả bằng cả mạng sống.

Nếu mình phải đoán ẩn ý trong tên của tác phẩm, thì có lẽ tác giả đang muốn nói rằng: cái giá của ảo ảnh chính là tro tàn.

Mình kể câu chuyện này vì nó nhắc mình về một thứ đang xảy ra ngay trong thế giới thật. Ngày nay, chẳng phải chúng ta đột nhiên được ban tặng một thứ rất gần với phép thuật hay sao? Từ ChatGPT, Claude, Gemini đến DeepSeek, các công nghệ AI phát triển một cách vượt bậc chỉ trong một vài năm đổ lại - tiên tiến đến nỗi không phân biệt được chúng với phép thuật.

Cũng giống như trong mô típ isekai, ảo ảnh đầu tiên mà nhiều người mắc phải khi cầm trên tay "phép thuật" mang tên AI, đó là tin rằng công cụ mới sẽ biến họ thành một phiên bản hoàn toàn khác. Một người chưa bao giờ nói chuyện với người dùng bỗng nghĩ rằng ChatGPT sẽ giúp họ làm ra sản phẩm thành công. Một người chưa từng phân tích dữ liệu bỗng tin rằng AI sẽ đưa cho họ được insights chiến lược thay đổi cuộc chơi. Điều đó giống như ảo ảnh về việc được chuyển sang thế giới mới, được trao vũ khí mới, và tin rằng chỉ cần thế là đủ để trở nên mạnh mẽ.

Nhưng thế giới chúng ta đang sống gần với "Ảo ảnh và tro tàn" hơn bạn nghĩ, bởi phép thuật không thay thế được năng lực nền tảng. Các nhân vật trong truyện vẫn có thể học phép, vẫn có thể mua vũ khí, vẫn có thể nhận nhiệm vụ - tất cả những thứ đó đều có sẵn cho họ. Nhưng nếu họ không biết cách phối hợp đội hình, không biết khi nào nên rút lui, không có bản năng sinh tồn được tôi luyện qua kinh nghiệm thực chiến, thì phép thuật chỉ là một lớp sơn mỏng phủ lên sự yếu kém bên trong.

Vậy cụ thể thì chúng ta đang mất gì khi phủ lên mình lớp sơn đó?

• Mỗi lần bạn hỏi AI mà không tự đưa ra một dự đoán của riêng mình trước đó, bạn đang đánh mất một cơ hội học tập. Nhiều nghiên cứu trong khoa học nhận thức cho thấy não bộ con người học thông qua "prediction error" - sự chênh lệch giữa điều ta dự đoán và điều thực sự xảy ra. Chính khoảnh khắc "à, mình đoán sai rồi" mới là lúc mental model của ta được cập nhật. Nếu bạn không đưa ra dự đoán, bạn không tạo ra khả năng sai. Và nếu không có sai lệch giữa kỳ vọng và thực tế, não bộ cũng không có gì để điều chỉnh.
• Mỗi lần bạn kêu AI vibe-code ra một phần mềm mà không dành thời gian suy nghĩ về concepts, trade-offs hay use cases, bạn đánh mất một cơ hội rèn giũa taste làm sản phẩm của mình. Bạn sẽ không thể đánh giá được output của AI có phù hợp với các chiều không gian của vấn đề hay không, cũng như thay đổi một khía cạnh của hình thái sẽ ảnh hưởng đến khía cạnh khác như thế nào, nếu bạn không xây dựng những mental model đó ở trong đầu.
• Mỗi lần bạn nhờ AI viết cho mình mà không tự vật lộn với chủ đề trước đó, bạn đánh mất cơ hội sáng tạo. Chữ viết và ngôn ngữ giúp thực thể hóa suy nghĩ, từ đó chúng ta có thể thao túng và tổng hợp chúng lại thành các quan điểm mới. Thiếu đi sự tham gia chủ động của con người, câu từ mất đi công năng và ý nghĩa của nó. Kết quả là những bài viết dài nghìn chữ nhưng lại không có một góc nhìn mới nào.

Với những gì chúng ta biết hôm nay, các năng lực nền tảng trên vẫn là lợi thế cạnh tranh thật sự cho người làm sản phẩm.

Ảo ảnh này không tự nhiên mà có - nó còn được nuôi dưỡng bởi cách ngành công nghệ đang storytelling. Gần đây nhất, cộng đồng mạng dậy sóng khi Anthropic đăng tải một bài blog nói rằng họ đã sử dụng 16 Claude Code agents để viết một compiler cho ngôn ngữ C. Nếu bạn không phải lập trình viên, thì compiler là một phần mềm biên dịch code thành ngôn ngữ mà máy tính có thể hiểu được - và viết compiler không hề dễ dàng. Thế nên tin tức này rất thú vị, nếu như chúng ta bỏ qua thực tế rằng thành quả của 16 con agents này... không chạy được, và khi nó chạy được thì cũng không thể dùng một cách nghiêm túc. Là một người sử dụng Claude Code rất nhiều, setup skills, agent teams tùm lum tá lả, mình có cảm quan rõ rệt về khoảng cách giữa câu chuyện được kể và thứ công cụ thật sự làm được.

Nếu chúng ta bị kẹt trong ảo ảnh đó - tin rằng phép thuật AI bằng một cách nào đó đột nhiên giúp chúng ta giỏi hơn - thì ngay cả những task tưởng dễ như đánh goblin cũng có thể thất bại, chứ đừng nói đến những thứ to tát như viết compiler hay quản lý sản phẩm được tốt.

Nếu ảo ảnh thứ nhất là "AI sẽ giúp tôi đột nhiên trở nên tốt hơn", thì ảo ảnh thứ hai còn nguy hiểm hơn: "AI sẽ giúp tôi làm được tất cả." Trước khi có AI, chúng ta buộc phải chọn. Bạn có 8 tiếng trong ngày làm việc, và mỗi giờ dành cho việc này là một giờ không dành cho việc khác. Sự hữu hạn đó, dù khó chịu, lại chính là thứ ép bạn phải ưu tiên - và ưu tiên là một trong những kỹ năng quan trọng nhất mà một người có thể có, bất kể họ làm ở vị trí nào.

Nhưng khi AI xuất hiện, ảo ảnh nảy sinh rằng giới hạn đó không còn tồn tại. Sự hữu hạn chính là thứ định nghĩa con người. Mỗi lựa chọn là một sự từ bỏ. Mỗi con đường bạn đi là hàng trăm con đường bạn không đi. AI không xóa bỏ sự hữu hạn đó. Nó chỉ tạo ra ảo giác rằng sự hữu hạn đã biến mất. Và ảo giác này đặc biệt thuyết phục vì nó có vẻ rất hợp lý trên bề mặt - nếu AI giúp tôi viết nhanh hơn gấp ba lần, thì chẳng phải tôi có thể làm nhiều hơn gấp ba lần sao?

Không hẳn. Bởi vì phần lớn những thứ quan trọng trong công việc không bị giới hạn bởi tốc độ thực thi. Hãy nghĩ về những quyết định quan trọng nhất mà một PM phải đưa ra - chọn tập trung vào vấn đề nào, từ chối feature request nào, prioritize cái gì trước cái gì. Những quyết định đó không chậm vì bạn gõ phím chậm. Chúng chậm vì bạn cần thời gian để hiểu bối cảnh, để quan sát, để nói chuyện với đúng người, để ngồi với sự bất định đủ lâu cho đến khi bức tranh dần rõ nét hơn. Bạn không thể đưa ra một quyết định đủ thấu đáo khi giải quyết quá nhiều bài toán phức tạp cùng một lúc, và thế giới ngày nay không có gì ngoài những bài toán phức tạp.

AI có thể viết hộ bạn một bản phân tích trong 30 giây, nhưng nó không thể thay bạn ngồi trong cuộc họp căng thẳng để cảm nhận những lo lắng mà stakeholders không nói ra. Nó cũng không thể thay bạn dành hai tuần sống với một vấn đề cho đến khi bạn thật sự hiểu bản chất của nó, thay vì chỉ hiểu ở mức bề mặt. Nó cũng không chịu trách nhiệm thay bạn đưa ra một hướng đi giữa rất nhiều sự bất định, ảnh hưởng đến miếng cơm manh áo của nhiều người. Bạn vẫn phải đưa ra những lựa chọn khó khăn, và càng cố gắng làm nhiều thứ hơn thì càng tăng nguy cơ lựa chọn của bạn thiếu đi sự thấu đáo cần thiết. Bạn chỉ có thể chịu trách nhiệm cho một số thứ mà đối với bạn là quan trọng mà thôi.

Không chỉ chịu trách nhiệm cho sản phẩm, bạn còn cần chịu trách nhiệm cho chính bản thân mình. Bởi khi bạn cố gánh thêm vì tin rằng công cụ mới cho phép mình làm nhiều hơn, người chịu tải không phải AI - là bạn. Có một sự nhẹ nhàng nhất định trong cái ảo ảnh đó - một viễn cảnh tươi đẹp rằng chúng ta sẽ thực hiện được mọi điều chúng ta hằng mong. Nhưng nếu bạn đuổi theo thứ ảo ảnh nhẹ nhàng đó, có thể rớt xuống vực thẳm burnout lúc nào không hay. Nếu bạn quên đi mất sự hữu hạn của chính mình, thứ bạn đánh mất rất có thể sẽ là sức khỏe tinh thần - nền tảng của công việc, sự nghiệp và nhiều khía cạnh khác trong cuộc sống.

Mình cũng không miễn nhiễm với tác động từ ảo ảnh mà AI mang lại. Ngày nay, xã hội, báo chí và các công ty công nghệ lớn đang kháo nhau rằng sự xuất hiện của AI nghĩa là chúng ta phải "do more with less." Ý niệm này len lỏi vào trong mindset của các nhà lãnh đạo và ngấm ngầm vào trong đời sống của những người lao động tri thức, và mình cũng không ngoại lệ.

Dạo gần đây mình bắt đầu ôm nhiều việc hơn so với năm trước - lúc mình chỉ chịu trách nhiệm cho một sản phẩm duy nhất, và một tuần điển hình sẽ xoay quanh chu trình phát triển của sản phẩm đó: nghiên cứu người dùng, thiết kế giải pháp, đẩy feature, đo lường, lặp lại.

Bây giờ thì khác. Có hôm mình bắt đầu buổi sáng bằng việc ngồi review guideline để giúp một nhóm users bắt đầu sử dụng sản phẩm của mình - chưa kịp đi sâu thì lại phải nhảy sang họp với ba bốn team khác nhau về một dự án architecture migration - rồi về đến bàn thì thấy tin nhắn của một internal users hỏi về cách cấu hình một tính năng mà mình không nhớ rõ lắm - rồi chiều lại sync với sếp về việc xây một con chatbot khảo sát user satisfaction, mà mình phải tự nghĩ từ đầu: lấy dữ liệu từ đâu, lọc ai đủ điều kiện nhận khảo sát, gửi như thế nào. Đó chỉ là một ngày. Ngày hôm sau lại là một tổ hợp khác hoàn toàn - nhưng cái nhịp điệu thì y hệt.

Cái cảm giác khó chịu nhất không phải là bận - bận thì ai cũng bận. Mà là cảm giác mình không đủ sâu ở bất kỳ đâu. Mình nhảy từ sản phẩm này sang sản phẩm kia, mỗi cái đều cần mình hiểu bối cảnh kỹ thuật, hiểu người dùng, hiểu mối quan hệ giữa các team - nhưng mình không có đủ thời gian để ngồi lại với bất kỳ vấn đề nào đủ lâu để thực sự hình thành một conviction mà mình tin vào. Có lúc mình viết trong nhật ký: "Mình chưa hiểu đủ sâu về lĩnh vực này để có thể tạo ra một chiến lược sản phẩm mà mình thực sự tự tin thúc đẩy." Rồi khi sếp bảo thêm việc viết báo cáo tiến độ hàng tuần cho vài initiatives khác nhau, phản ứng đầu tiên trong đầu mình là: "Thêm việc lặt vặt nữa rồi." Không phải lười đâu, mà vì mình biết rằng nếu cứ dành thời gian viết report thay vì thực sự ngồi xuống đào sâu vào một vấn đề, thì cái mình viết ra sẽ mãi chỉ là con số và bullet points - không có insight, không có conviction, không có chiều sâu.

Trong một khoảnh khắc tỉnh táo đến rợn người, mình nhận ra bản thân đang đánh mất chiều sâu trong nhận thức, chỉ từng chút nhỏ giọt - không đủ để mình cảm thấy thua kém bất kỳ ai, không đủ để cảm thấy bản thân đang thụt lùi về sau, không đủ để sợ rằng sẽ bị thay thế bởi AI, không đủ để sợ bị thay thế bởi một ai khác biết sử dụng AI - chỉ vừa đủ để mình nhận thức rằng đây không phải tầng sâu nhất mà nhận thức của mình có thể đi đến. Thứ mình đánh mất không phải công việc, lương bổng, cơ hội, hay cái gì đó lớn lao, mà chỉ đơn thuần là một bản thể có chiều sâu hơn mà thôi.

Nếu sự hữu hạn là bản chất của việc làm người, thì nó cũng là điều kiện tiên quyết để bất kỳ lựa chọn nào có ý nghĩa. Nếu bạn có thể làm tất cả mọi thứ, thì việc "chọn" làm thứ gì đó không còn mang trọng lượng gì nữa. Chính vì bạn không thể làm tất cả mà việc bạn chọn dồn năng lượng vào đâu mới nói lên bạn là ai và bạn coi trọng điều gì. Khi AI tạo ra ảo giác rằng bạn không cần phải chọn, nó không giải phóng bạn - nó tước đi chính thứ khiến cuộc sống của bạn có chiều sâu. Thứ mình sợ nhất, đó là mất đi khả năng đưa nhận thức đến độ sâu để nhìn ra được những tầng nghĩa mới trong công việc, cuộc sống và nội tại chính mình. Theo mình, nỗi sợ đó là cần thiết nếu chúng ta muốn một cuộc đời ý nghĩa.

Nhưng biết điều đó không có nghĩa là mình đã làm được. Mình đang ở giữa nó, mỗi ngày. Và nếu mình không cố gắng giũ đi những ảo ảnh đang treo trước mắt, thì không ai khác ngoài mình sẽ phải trả giá - bởi như trong bức tranh của Bruegel, không có cái cày nào ngừng chỉ vì một người rơi xuống biển ("no plough stops for a dying man")

Đôi khi, chỉ cần bớt ảo tưởng là đủ.